Zwany także rakiem rzecznym jest gatunkiem słodkowodnego skorupiaka z rzędu dziesięcionogów (Decapoda). Występuje zarówno w drobnych ciekach, jeziorach jak i dużych nizinnych rzekach o bardzo wysokiej czystości wody.

Jest bardzo wrażliwy na zmiany czystości wody, dlatego też jest gatunkiem "wskaźnikowym" stanu wód. Do połowy XIX wieku rak szlachetny był najczęściej spotykanym rakiem w wodach Polski i Europy.

Budowa morfologiczna: szkielet zewnętrzny stanowi pancerz, który widziany od strony grzbietowej składa się z dwóch części: głowotułowia i odwłoka. Pancerz głowotułowia od przodu zwieńczony jest ostrym wyrostkiem (tzw. kolcem czołowym lub rostrum). Głowotułów powstał na skutek zrośnięcia się dwóch tagm, głowowej i tułowiowej. Granicę pomiędzy tymi częściami wyraźnie oddziela poprzeczna bruzda określana mianem karkowej. Poniżej widać dwie bruzdy położone w bocznej części głowotułowia nazywane bruzdami skrzelowymi. Pancerz odwłoka składa się sześciu ruchomych segmentów umożliwiających podwijanie całego odwłoka. Zakończenie odwłoka stanowi tzw. płetwa ogonowa, składająca się ze środkowego płatowego wyrostka nazywanego nelsonem oraz ostatniej pary odnóży odwłokowych będących również płatowatego kształtu. Wraz z nelsonem odnóża te przypominają wachlarz.

Kolor pancerza u raka szlachetnego to przede wszystkim odcienie brązu i czerwieni do bardzo ciemnego brązu. Kolor pancerze zależy od rodzaju środowiska, w którym występuje. Długość całkowita raka szlachetnego przeciętnie dochodzi od 15 do 25 cm, zdarzają się sporadycznie osobniki osiągające długość do 30 cm. Dojrzałość płciowa następuje w wieku 3-4 lat. Podczas wzrostu raki zrzucają stary pancerz pozostawiając tzw. "wylinkę". Następnie szybko szukają schronienia i przeczekują aż miękki organizm stwardnieje w celu utworzenia nowego większego pancerza. Samce zrzucają pancerz dwa razy do roku, natomiast samice tyko raz. Szacuje się, że maksymalny wiek może dochodzić od 25 do 30 lat.

Rak szlachetny prowadzi nocny tryb życia. Jednak w warunkach, gdy ciek wodny lub zbiornik jest ubogi w pożywienie, zdarzają się dzienne żerowania. Dzień spędza w ukryciu w wykopanych przez siebie norkach, pod korzeniami drzew lub innymi naturalnymi zagłębieniami. W ten sposób chroni się przed drapieżnymi rybami – przede wszystkim okoniem i węgorzem. Najwięcej raków pada ofiarą tych ryb w okresie "linienia", kiedy to przez około dwa dni pozbawione twardej skorupy są całkowicie bezbronne. Duże okonie potrafią poradzić sobie nawet z twardym pancerzem szczególnie u mniejszych raków.

Dopiero wieczorem opuszcza swoją kryjówkę i wyrusza na żer, przy czym najbardziej mu odpowiada ciepła i pochmurna noc. Głębokość, na której przebywa zależy od temperatury wody. Na niewielkich głębokościach bytuje wiosną i latem, a żeruje na płyciznach. Kiedy nadejdą jesienne chłody schodzi w niższe partie wód jednocześnie mniej jedząc. W zimie nie pobiera pokarmu wcale.

Okres godowy trwa od połowy października do połowy listopada i związany jest z jesiennym zejściem raków na większe głębokości. Samiec, gdy znajdzie samicę,  przewraca ją na grzbiet w taki sposób, że czasami traci ona odnóże pochwycone jego szczypcami. Unieruchomiona samica jest dociskana do dna i zaczyna się akt kopulacji, czyli przenoszenie na podbrzusze oraz podogonie samicy płynu nasiennego, zapładniającego jaja samicy. Czynność ta może trwać nawet 10 godzin. Zapłodnienie następuje po kilku lub kilkunastu dniach. Po ok. 6 miesiącach, czyli na wiosnę ze zniesionych wcześniej na odwłok zapłodnionych jajeczek lęgną się larwy, które przekształcą się w raczki. Jednorazowo samica składa od 60 do 200 jaj. W pierwszym okresie życia raczki żywią się resztkami żółtka z okresu embrionalnego. Po upływie 8-10 dni raczki przechodzą pierwsze linienie, a po dwóch tygodniach drugie i wtedy przybierają postać dorosłych osobników. W pierwszym roku życia przechodzą około 8 linień, w drugim 5, a w trzecim 2.

Raki żywią się głównie roślinnością podwodną i glonami, wodnymi bezkręgowcami, larwami owadów i bezkręgowców oraz padliną. Pełnią ważną rolę czyścicieli dna z rozkładających się resztek organicznych.

Obecnie na skutek antropogresji (zanieczyszczenia, melioracje, intensywne rolnictwo) występowanie raka szlachetnego w Europie jak i w Polsce w zastraszającym tempie zanika. W niektórych krajach Europy i regionach wyginął. Poważnym problemem jest przywleczona z kontynentu amerykańskiego tzw. "racza dżuma", która na początku XX wieku zdziesiątkowała pogłowie raka w naszym kraju i w Europie. Kolejnym poważnym problemem jest wprowadzenie przez hodowców raków innych gatunków sprowadzonych z Ameryki i Australii, które uodpornione są na "raczą dżumę" i wypierają raka szlachetnego z jego siedlisk.

Na terenie byłego województwa radomskiego istnieje kilkanaście stanowisk raka szlachetnego. Z uwagi na ochronę tego gatunku dokładnej lokalizacji nie podaje się.

W Polsce gatunek podlega ochronie ścisłej i jako gatunek wysokiego ryzyka narażony na wyginięcie wpisany został do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.

Robert Małysa